Voor veilig onderwijs is eigen verantwoordelijkheid belangrijker dan dwingend recht

Het wetsvoorstel Vrij en Veilig Onderwijs is eind juni 2026 door de Tweede Kamer weggestemd. De nieuwe verplichtingen tot melding en registratie van incidenten zouden een te grote administratieve druk op scholen leggen. Ook betwijfelde vrijwel de gehele oppositie of de gekozen maatregelen de sociale veiligheid op scholen wel voldoende zouden vergroten. Voor staatssecretaris Tielen betekent het wegstemmen van het wetsvoorstel van haar voorganger Mariëlle Paul dat ze terug naar de tekentafel moet.

Hoe hinderlijk een teveel aan registraties is, is een bekend feit. Vooral in de zorg en bij de politiem aar ook in het onderwijs zetten administratieve verplichtingen ‘het echte werk’ nog wel eens onder druk. Toch is niet iedere vorm van registratie op voorhand verkeerd. Voor een goede analyse van de veiligheidssituaties op een school zijn naast inzichten ook feiten nodig. Aan de plicht tot externe meldingen zit een follow up vast. Dat is wel een terechte vrees: tijdrovend contact met allerlei instanties.

Van anti pestbeleid naar sociale veiligheid

Vrijwel iedereen in Nederland vindt dat de sociale veiligheid op scholen extra aandacht behoeft. Het afgestemde wetsvoorstel beoogde een aanscherping van Wet Veiligheid op School uit 2015. Die zette vooral een anti-pestbeleid centraal. Tot de voorstellen in de nieuwe wet behoorde het verplicht benoemen van een veiligheidscoördinator op iedere school. Dat is, vinden we bij FiAC na circa 20 cursusgroepen voor deze functie, nog steeds een goed idee. Ik kom daar zo op terug.

Verder spraken vooral de vakbonden uit dat er iets moet gebeuren aan de veiligheid van het personeel van scholen. Ook daarmee zal niemand het oneens zijn, maar de vraag is of je daar nieuw regelend recht voor nodig hebt. Dat personeelsleden gezond en veilig kunnen werken, is al jaren breed en degelijk geregeld in de Arbowet. Voor alle onderwijssectoren ligt er een Arbocatalogus, door besturen en vakbonden samen opgesteld. tot en met concrete maatregelen uitgewerkt. Door te vragen om nieuw dan wel meer regelend recht zeg je feitelijk dat de Arbowet op school niet leeft, dat personeelsleden in medezeggenschapsraden het instrument links laten liggen.

Dat spoort wel een beetje met wat we deelnemers aan onze leergang veiligheidscoördinator horen vertellen. Waar op scholen de mond vol hebben van een veilig leer- en werkklimaat voor iedereen, blijkt in de praktijk de schoolveiligheid vaak nog een sluitpost. Slaagpercentages en scores op allerlei toetsen staan dichter bij de leefwereld van het algemeen management dan ongewenste bezoekers, al dan niet zwaaiend met een mes.

Sterker nog, als zich incidenten voordoen wordt dat vooral nog beleefd als bedreigend voor de goede naam van de school. Liever dus niet registreren, zeggen bange managers. Ook in het verzet tegen het afgestemde wetsvoorstel klinkt dit door. Terwijl een incidentenmonitor net zo goed gebruikt kan worden om te bewijzen dat jouw school juist heel succesvol is in het aanpakken van onveilige situaties. Meten is weten, maar je moet dingen wel durven weten.

Wetgeving als ruggensteun voor eigen verantwoordelijkheid

Dat de overheid de veiligheid op scholen ook met wetten helpt faciliteren, is een goed streven. Maar een veilige school maak je natuurlijk maar op één plek en dat is binnen die school zelf. Daar staat (sociale) veiligheid zelden hoog genoeg op de agenda, noch bij het management, noch bij de medezeggenschapraad. Hooguit piekt de aandacht even kort na een incident.

Oud-deelnemers aan onze leergang vertellen dat voorstellen voor preventieve veiligheidsmaatregelen vaak stuklopen. Soms op het aloude ‘geen budget’ argument, vaker loopt men vast in de vele managementlagen op school. Als er op school al een veiligheidscoördinator is, dan werkt deze vaak ‘laag’ in de organisatie en hebben zijn of haar voorstellen een lange route langs vergadertafels te gaan. Al jaren blijkt het merendeel van onze deelnemers tevens preventiemedewerker te zijn. Ze weten dit dus uit eerste hand…

De vraag is of de verplichte aanstelling van een veiligheidscoördinator (je kon dat trouwens ook zien als uitbreiding van de taken van de anti-pestcoördinator) de schoolveiligheid echt hoger op de agenda zou plaatsen. De kans is groot dat de woestijn een roepende rijker zou zijn geworden. Je maakt geen vrienden door hardop te zeggen dat er op school veiligheidsrisico’s bestaan. Net zo min als wanneer je bij warm weer wijst op een slecht binnenklimaat. Werkomstandigheden zijn de andere helft van ‘gezond en veilig’ en ook een soort problemen die te boek staan als te duur om echt aan te pakken.

Sociale veiligheid voorop

Vanaf dit najaar zetten we in onze leergang de sociale veiligheid meer dan ooit centraal. Daar zijn we natuurlijk mede door het gestrande wetsvoorstel toe getriggerd: de verplichte veiligheidscoördinator moest er met name komen voor de sociale veiligheid. Onze verlegde focus sluit echter ook aan bij de verschoven interesse onder de deelnemers de laatste jaren. Ons idee van een integraal coördinator die alle aspecten van een gezond en veilig leer- en werkklimaat op school zou managen, paste onvoldoende bij de praktijk. Veel scholen verdelen de verantwoordelijkheid over Facilitair (fysieke veiligheid), HRM (Arbowet) en de Hoofdconciërge (toezicht). Ook onderwijs dat leerlingen of studenten motiveert, zien we bij FiAC als een veiligheidsmaatregel. Daarover als OOP-er willen meepraten is uiteraard not-done.

Vanaf november zetten we meer dan ooit de sociale veiligheid voorop in veel van onze opleidingen. Naasr coördinatoren zijn immes ook praktische uitvoerders nodig die een veilig en gezond leer- en werkklimaat succesvol kunnen bevorderen. Het onderwijs heeft als het om veiligheid gaat een grote behoefte aan scholing. De realiteit vraagt erom: eerlijk durven inzien dat maatschappelijke ontwikkelingen om eigen keuzes van de school vragen. Ik he het dan over verruwing in omgangsvormen, geweld tussen eerlingern en naar personeel, de binnendringende straatcultuur, online pesterijen en andere misstanden. Dit aanpakken vraagt volgens mij gewoon om durf binnen de school, niet om wettelijke dwang!

Oproep aan medezeggenschapsraden

Hopelijk lezen ook leden van medezeggenschapraden deze blog. Jullie zijn de spreekbuis van leerlingen/studenten en personeel, samen de belanghebbenden bij een goede sociale veiligheid. Jullie benoemen de preventiemedewerker, bespreken de Risico-Inventarisatie & Evaluatie. Heel veel rond veiligheid is op scholen al geregeld en uitgedacht, bijvoorbeeld vanwege de Arbowet. Verbreed alles wat er over veiligheid en grensoverschrijdend gedrag onder personeel in Arboregelingen staat naar de hele populatie van de school. Tenslotte is veiligheid voor leerlingen nauwelijks anders dan voor personeel. En maak werk van het opleiden van iedereen met een uitvoerende taak, die ín de frontlinie’ staat. Zet schoolveiligheid prominent op de eigen agenda van de raad, want daarmee staat het meteen ook op die van bestuurders en managers!

Deze blog is door Martin Broesterhuizen geschreven op persoonlijke titel en mede gebaseerd op het coördineren van de FiAC-leergang ‘Veiligheidscoördinator in het Onderwijs’ (van 2021 tot 2025).